Bu adaletin adına suç yinelemesi diyorlar. Yine kürek mahkumluğuna gönderiliyordum. Beni Toulon’a götürdüler; bu sefer yanımda ömür boyu mahkum olanlar vardı. Kaçmam gerekiyordu. Bunun için delmem gereken üç duvar, kesmem gereken iki zincir vardı, oysa benim yanımda bir çividen başka bir şey yoktu.

Kaçtım. Arkamdan uyarı olsun diye bir top attılar, çünkü bizler, Roma’daki kardinallere benzeriz, kıpkırmızı giyinmişizdir ve biz giderken top atarlar. Yazık, barutları boşa gidiyor. Bu defa, yanımda o sarı kimlik yoktu artık; ama param da yoktu. Cezalarını tamamlamamış ya da hapisten kaçmış arkadaşlarla karşılaştım yolda. Şefleri bana kendilerine katılmamı önerdi; yollarda soygun yapıyorlarmış. Ben de kabul ettim ve yaşamak için öldürmeye başladım.”

Bir İdam Mahkumunun Son Günü , Sayfa 66

Bu romanında, toplumsal gündemin kişilikler üzerindeki baskısını ve güçsüz insanın “kapana kısılmışlığını” gösteriyor Sabahattin Ali.

Aydın geçinenlerin karanlığına, “insanın içindeki şeytan”a keskin bir bakış.

Kitabın özeti bu. Altını çizdiğim bazı noktalar;

• Fakat bu garip genk kız etrafındakilere kederini bile göstermek istemeyecek kadar kendine güvenen bir mahluktu.

• Asıl iyilik tanımadıklarımıza yapılan iyiliktir; halbuki biz bütün hüsnüniyetimizi dostlarımıza saklayıp bunların dışında kalanları bir çırpıda ve kısa bir hükümle fena addediyoruz!..

• Çalmak ne demek? Ne garip kelimeler kullanıyorsun. İnsanları anlamakta hala pek gerisin… Zannediyorsun ki, hepimiz birer makineyiz ve evvelden kurulduğumuz gibi işleriz.. Bir yerde bir bozukluk oldu mu, derhal orayı söküp atmak lazım!.. En kuvvetli insanın bile bazen ne kadar zayıf anları, istediğinin tam aksini yapmaya mecbur olduğu dakikaları bulunduğunu nasıl inkar edebiliriz? Böyle hadiseler hiç kimseyi olduğundan daha fena, yahut daha iyi yapmaz!

• O, müziğe diğer arkadaşları gibi, bulacakları kocanın seviyesini bir derece yüksek tutmakta yardımcı olsun diye heves etmemişti. Ona, evlendikten sonra bir kenara atılacak bir genç kızlık elbisesi gözüyle bakmıyor, bütün ömrü müddetince, bu ömrün manası olarak yanında götüreceği yakın bir arkadaş diye sarılıyordu.

Nihat: Ne istediğini bilsen canın sıkılmaz!

Ömer: Bana istenecek bir şey söyle, uğruna can verilecek bir şey söyle, hemen dört elle sarılayım…

Nihat: Gördün mü? Derhal sapıtıyorsun. Hayatta hiçbir şey uğrunda ölmek için istenmez. Her şey yaşamamız için olmalıdır. Hatta biraz ileriye gideyim, kendi yaşamamız için… Sen kafanın içindeki boşluğa o kadar saplanmışsın ki, derhal uğrunda can feda edecek bir şey arayarak ikinci bir yokluğa dalmak istiyorsun! Yaşamak, herkesten daha iyi, herkesten daha üstün yaşamak, insanlara hakim olarak, kuvvetli, belki de biraz zalim olarak yaşamak… Dünyada   bundan başka istenecek ne vardır? Hayatını bu gayeye vakfet, görürsün, nasıl birdenbire canlanacaksın!

Ömer: Sen sahiden değişmeye başladın Nihat! Yahut ben seni pek iyi tanıyamamışım. Senin içinde meğer ne ihtiraslar saklıymış… Fakat fazla hodbin değil misin? Belki sözlerin doğru… Fakat içimde bunların doğru olmasını istemeyen bir yer var…

• Fakat hadiseler gösterdi ki, fena olmayışım tamamen tesadüf eseriymiş, fırsat düşmemiş, zaruret olmamış. Nitekim hayatın ilk çelmesinde yuvarlanıverdim. İyilik demek kimseye kötülüğü dokunmamak değil, kötülük yapacak cevheri içinde taşımamak demektir.

• Bir gün, belki on sene oluyor, bir hocam bana: ‘Zekanı mirasyedi gibi harcıyorsun!’ demişti. Doğru… Zekamı har vurup harman savurdum ve nihayet iflas ettim… Hiçbir şeyim kalmadı… Ben zekayı radyum gibi bitip tükenmez bir cevher sanıyordum… Onun insan eliyle yetişip gelişen bir şey olduğunu düşünmüyordum… Adam olmak değil, enteresan olmak; bir şey yapmak değil, bir şey yapanlara küçümseyerek bakacak bir yere çıkmak istiyordum… Halbuki bugün sonsuz zaman ve mesafenin içinde ben neyim? Bir solucandan, bir ayrık kökünden daha ehemniyetsiz, daha değersiz, daha luzumsuz bir mahlukum…

• Bu adamların hepsi büyük bir tezat ve ikilik içinde kıvranıyorlar. Hiçbiri kafalarında taşıdığı ve muhafazaya mecbur olduğu mevki veya paye ile ahenk içinde yaşamıyor. Kafaları, zeka itibariyle olsun, yarım yamalak bilgileri itibariyle olsun, merhamete muhtaç bir halde. Şahsiyetleri kırpıntı bohçası gibi. Her şeyleri iğreti, her vasıfları, her kanaatleri iğreti… Basit bir insan, mesela hiç okuma yazması olmayan bir köylü, bir amele, layettayin bir adam bunlardan çok daha mükemmel bir bütündür. Çünkü o adam, mesela Hasan ağa, Hasan ağa olarak düşünür, böyle yaşar. Hükümleri hayatın verdiği birtakım tecrübelerin eseridir ve kendine göredir. Konuşurken karşısında Hasan ağadan başka kimse yoktur. Fakat bu efendilerin hiçbiri kendisi değildir. Fikir diye ortaya attıkları her şey, kafalarına rastgele doldurdukları hazmedilmemiş, acayip, birbirine zıt bilgilerin tahrip edilmiş şekillerinden ibarettir. Mesela Mehmet beyle asla Mehmet bey olarak konuşamaya imkan bulamazsın. Siyasetten bahsedecek olursan karşında şu Fransız gazetesinin veya bu diktatörün nutkunu bulursun… Müzik lafı açsan bilmem hangi gavurun kitabı yada bilmem hangi Müslümanın makalesi ile karşılaşırsın… Beğendiği yemeği söylerken bile Mehmet bey değildir. Mühim adamların nasıl yemekleri beğenmesi lazım geldiğini düşünmeden bir şey diyemez. Çok kere iki lafı birbirine tutmamak mecburiyetindedir. Çünkü edebiyat hakkında duyup yada okuyup benimsedikleri şu müellifin fikirleri ise, tesadüfen, müzik hakkındaki bilgileri de, dünya görüşü ve sanat anlayışı itibariyle ona taban tabana zıt bir başka muharrirden edinmedir. Bu belkemiksiz malumat ve kanaatler mütemadiyen kopar, birbirinden ayrılır, sahibiyle münasebetlerini mütemadiyen değiştirir. Çünkü hiçbirinde fikirler ve bilgiler şahsiyet haline gelmemiştir. Hiçbiri ukalalık etmek için malzeme toplamaktan başka bir şey düşünmemiştir. Hiçbiri insanı insan yapan şeyin şahsiyet olduğunu, bütün ilimlerin, bütün tecrübelerin yalnız bunu temine yaradığını anlamamıştır.

Malum sınav zamanlarında öğrenci milleti oyalanacak şeyler arar. Oyun olur, kitap olur, ev-oda temizleme olur. Bu liste uzar gider. Bu final döneminde benim tercihim kitap oldu. Alalı uzun zaman geçmesine rağmen okumadığım Anıkolik’i seçtim.

Eleştiriye kitabı almamla başlamak istiyorum. Bazen çok alakasız yerde çok değerli eşyayı ucuza görürsünüz ya, bu kitap da öyle oldu. Kitapçıları gezerken satılmadığı için indirime girmiş kitapları gördüm ve işe yarar bir şey bulurum umuduyla biraz bakındım. 2-3 dk bakındıktan sonra Anıkolik dikkatimi çekti ve 1 TL’ye aldım. Evet, tam 1 TL’ye. Aslında satılmadığı için artık 1 TL’ye kitap satılması üzerine ne yazılar yazılır da, neyse.

Kitap, zaman kavramı üzerine kurulu. Bir anlamda herkesin göz ucuyla istediğini veriyor; Eski günleri. Tek bir hap alarak, istediğiniz hatırayı sanki oradaymış gibi tekrar yaşayabildiğinizi düşünün. Vefat etmiş bir yakınınızla yaşadığınız anıya mı giderdiniz, yoksa eski mutlu günlerinize mi? Veya evliliğinizin mutlu olduğu zamanlara mı? Yada bütün bunları boşverip günümüzü mü yaşardınız? Herkese göre bunun cevabı değişir. Bu biraz da şu anki memnuniyete bağlıdır. Kitaptaki ana karakter de halihazırdaki durumundan memnun olmadığı için geçmişle bugün arasında sıkışıp kalıyor.

Kitabı okurken kendinize sürekli “ben olsam ne yapardım” sorusunu soruyorsunuz. Bu konuda tıpkı Sil Baştan‘a benziyor. Onda da okuyucuyu hikayenin içine sokan bir hava vardı. Kitabın etkisi de tam olarak burada ortaya çıkıyor. Nihayetinde herkesin geçmişte pişmanlık duyduğu davranışları vardır ve çoğu zaman bunların telafisi mümkün olmuyor.

Geçmişi tekrar yaşamak ilk başta çekici gelebilir. Daha genç olmak, belki daha sağlıklı, zengin, mutlu olmak herkes için huzur vericidir. Bu gibi insanların geçmişini araması normaldir. Ama geçmişi çok da iyi olmasa bile geçmişini arayanlar vardır. Bu biraz da elden kaçırılan şeyin değerli olması durumudur. Geçmiş geçmiştir-iyi yada kötü- ve geri getirmek mümkün değildir. Nasıl ölen kişi bir anda değerli olur, geçmiş de öyledir. Yaşarken yeterince değer verilmeyen birine -sırf bir daha ulaşılamayacak diye- öldükten sonra, normalde verilmeyen değerin verilmesi samimiyetsizliktir. Aynı mantıkla eski hatıralara da olduğundan fazla anlam yüklememek lazım. Eğer bir şeylerin olumlu yönde değişmesi isteniyorsa bu, geleceği kurarak olacaktır. Gelecek de geçmişe bakılarak kurulamıyor. Hikaye bu işte.

Teknik detaylara gelirsek; 230 sayfadan oluştuğu için kısa diyebiliriz. Dili ise oldukça sade, hatta o kadar sade ki bazı yerlerdeki betimlemeler genel anlatış biçiminin yanında zorlama gibi durmuş. Ağır betimlemeden hoşlananlar için yavan gelebilir. Buna rağmen sıkıcı değil. Sürekli yeni olaylar oluyor, neredeyse durağan hiçbir kısım yok.

Sonuç olarak biraz beyin fırtınası yapayım, biraz da eski anılarımı canlandırayım diyenler için Anıkolik oldukça ideal. Hatta bunu beğenirseniz Sil Baştan’ı kesinlikle öneririm. Anıkolik’te eski anılara sadece bakabiliyorsunuz, Sil Baştan’da ise değiştirme şansınız var.

Filmin dikkat çekici yanı her karakterin hayattaki karşılığının olmasıdır. Doğallığa önem verilmiş ve başarılı da olunmuş. Her karakter kendi doğruları ölçüsünde hareket ediyor ve net bir iyi-kötü ayrımı yapılmamış. Kimin ne kadar doğru olduğu düşüncesi biraz da izleyicilerin kendi karakterlerine bağlı.

Önemli noktalardan bir diğeri de ana karakterin en önemli özelliklerinin bile çok sonra ortaya çıkmasıdır. Bunun ortaya çıkmasıyla beraber ilk başta soğukluk olarak algılanan davranışlarının altında, aslında derin bir mütevazilik olduğu sezilebiliyor. Büyüdükçe küçülmek deyimi Mithat Bey’le birlikte vücut buluyor diyebiliriz hatta.

Olaylar ana karakter etrafında dönse de kapıcı Ali’nin hikayesi de oldukça enteresan. Ailesine yardım edebilmek için yaptıklarına bakarak “iyi bir amaç için yapılan her şey mübah mıdır?” sorusunu kendimize sorabiliriz. Hatta sık sık soruyoruz da.

Sosyal haklarının farkında olmadığı için hakkı yenen ama buna ses çıkaramayan Ali, aslında Türkiye’deki binlerce insanı temsil ediyor. Aynı şekilde karşısındaki herkese “nasıl olsa haklarını bilmiyordur” diye düşünerek yalan söyleyen görevliler de öyle.

Bütün bunların yanında izleyinin gözüne sokulan şey ise Mithat Bey’in yaşama arzudur. İhtiyarlamış yaşına rağmen koleksiyonuna itinayla devam eden Mithat Bey, etrafındakilerin “artık inzivaya çekil” imalarına karşı hayata sımsıkı sarılarak aslında önemli bir de mesaj veriyor. Çoğumuzun yaptığı gibi gelecekte yaşamak yerine içinde bulunduğu anı yaşıyor. Bundan da önemlisi hiç ölmeyecekmiş gibi yaşıyor. Sürekli cevabını aradığımız bazı soruların cevabını Mithat Bey’de buluyoruz.

Güzel bir film izleyeyim, izledikten sonra da aklımda ufak tefek şeyler kalsın diyenler ve Korkuyorum Anne tadında film arayanlar için 11′e 10 Kala güzel bir alternatif olabilir.

“Bu kitap hep birlikte tek bir hikaye anlatan pek çok hikayeden oluşuyor.

Çok farklı temalardan geçen bir güzergah izliyor: Aşk, çocukluk, su, toprak, kelime, görüntü, müzik, göç, iktidar, korku, savaş, rezillik, öfke, uçmak…

Kahramanları, onlara süreklilik veren diğer kahramanlarda yaşamaya devam etmek için hikayeden hikayeye görünüp kayboluyorlar. Onlar zamanın ilmikleriyle dokundular, onlar söyleyen zamanlar: Zamanın ağızları.”

Eduardo Galeano

Aslında herkesin bildiği ama zamanla alıştığı, kabullendiği, adeta yok saydığı şeylerden bahsediyor Galeano. Sayfalar çevrildikçe dünya küçük bir çocuğun saflığıyla görünüyor ve gerçek bütün berraklığıyla ortaya çıkıyor. İnsanoğlunun kabullenemez, kabullenmemesi gereken ne kadar çok şeyi kabullendiği farkediliyor. Normal anlayışının aslında hiç de normal olmadığı gözler önüne seriliyor.

Yeni doğmuş bir çocuğun önünde elinizdeki topu bırakırsanız ve top havada asılı kalır da yere düşmezse, bu durum çocuğu şaşırtmayacaktır. Çünkü onun “havaya bırakılan her şey yere düşer” diye bir kabulü yoktur. Dünyaya dair en basit kabulü bile içinde barındırmayan bir çocuk, hiçbir yetişkinin göremediği şeyleri görebilir. Hayata belirli kalıplar çerçevesinde, tabiri caizse “at gözlüğüyle” bakmaz. Bu kabuller olmadığı için çocuklar yetişkinlere göre çok saçma(!) gelen sorular sorarlar. Sorgulama düzeyleri küçükken en üst düzeydedir, ama zamanla eğitim(!) alıp bir süre sonra hiç denemedikleri şeyleri bile sonuna kadar kabul etmeye başlarlar.

Galeano’nun hikayeleri, görülemeyeni gösteren bir projektör gibi:

Alametler

Yüz yıl önce mi, daha az önce mi oldu, yoksa hiç mi olmadı bilinmiyor.

Bir oduncu işe gitme vakti geldiğinde baltasının olmadığını fark eder. Komşusunu gözler ve komşusunda tam bir balta hırsızı tipi olduğunu fark eder: bakışları, mimikleri, konuşma biçimi…

Birkaç gün sonra oduncu, baltasını ormanda düşürdüğü yerde bulur.

Komşusunu yeniden gözlemlediğinde, hiç de bir balta hırsızına benzemediğini fark eder: ne bakışlarıyla, ne mimikleriyle, ne de konuşma biçimiyle…

◊◊◊

Madalya Töreni

İki değildi. Üçtü. 2002′de üçüncü bir dünya şampiyonası daha oldu.

Bu, Brezilya’nın Tokyo’da şampiyon ilan edildiği gün Himalayalar’ın zirvesinde oynanan tek bir karşılaşmadan ibaretti.

Kimsenin haberi olmadı.

Gezegenin dünya sıralamasında sonuncu ve sonran birinci olan en kötü iki takımı güçlerini ölçtüler: Butan Krallığı ve Karayip adası Monserrat.

Ödül, sahanın kenarında bekleyen gümüş kaplama bir kupaydı.

Hiçbiri ünlü olmayan, hepsi isimsiz oyuncular, bolca eğlenmekten başka hiçbir zorunlulukları olmadan oyunun keyfini çıkardılar. İki ekibin karşılaşması bitince, zaten ortadan yapıştırılmış olan kupa ikiye ayrıldı ve iki takım tarafından paylaşıldı.

Butan kazanmış, Monserrat kaybetmişti, ama bu ayrıntının en ufak bir önemi yoktu.

◊◊◊

Kötü Kelimeler

Ximena Dahm çok sinirliydi, çünkü o sabah okula başlayacaktı. Evin içinde bir aynadan diğerine koşturuyordu, bu gidiş gelişlerinin birinde ayağı bir çantaya takıldı ve yere düştü. Ağlamadı ama öfkelendi:

-Ne bok yemeye burada bu?

Annesi akıl verdi:

-Öyle denmez oğlum.

Ve yere uzanmış olan Ximena bilmek istedi:

-Öyle denmeyen kelimeler niye vardır peki Anne?

◊◊◊

Hikayeler böyle devam ediyor. Her bir hikaye üzerinde düşünmeye değer. Son olarak; ölmeden önce okunması gereken kitaplar listenizi tamamlamak istiyorsanız, bu kitaba ihtiyacınız olacak demektir.

Kadına karşı şiddette devletin ne kadar aciz kaldığı ortada. Buna acizlik mi yoksa göz yummak mı desek bilmiyorum. Polise haber verdikten sonra bile hayatını kaybeden o kadar çok kadın var ki. Artık “Devlet bunu da koruyamadı” haberlerini izlemeye alıştık bile. Güvenliği sağlaması gereken kurum bu durumdayken, bir de birçok insan için otorite olarak kabul edilen kurumların davranışlarına bakalım;

Özerk Diyanet Vakıf Çalışanları Birliği Sendikası (DİN-BİR-SEN) Genel Başkanı Lütfi Şenocak, Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığının şiddete uğrayan kadının tek tuşla polis çağırmasına ilişkin çalışmasına tepki gösterdi. Tek tuşla polis çağırma uygulamasının kadının olmadık yere sürekli kocasına yüklenmesine neden olacağını, kocasının da inatlaşıp daha fazla şiddete yönelmesini beraberinde getireceğini savunan Şenocak, “Bu uygulama, evlilik kurumuna daha fazla zarar verir. Aile içi meseleler aile içinde kalmalı, dışarıdan müdahale doğru değil. Polis yerine bu işle görevlendirilecek mahallenin imamını, muhtarını, öğretmenini aramak daha doğru” dedi.¹

Genel Başkanın son zamanlarda ölümle sonuçlanmaya başlayan kadına karşı şiddet sorununa çözüm yaklaşımı gerçekten takdire şayan. Tek bir eksik var, o da bütün bu tavsiyelere rağmen hala polise başvurmakta ısrar eden kadınlara karşı bir yaptırım önermemiş. Oysa böyle bir yaptırım çok daha caydırıcı olabilirdi. Böylece aile birliği(!) de korunmuş olurdu.

Güzel ülkemizde haklarına saygı gösterilmeyen tek kesim kadınlar değil tabii ki. Birkaç ay önce İzmir’de bir kedi taşla ezilerek öldürülmüştü. Suçlular kısa sürede yakalanmış ve “mala zarar vermekten” yargılanıp para cezasına çarptırılmışlardı. Bundan yüzyıllar önce filozoflar kadınların da insan olup olmadığını tartışıyordu. Günümüz Türkiye’sinde ise hayvanların da canlı olup olmadığı gerçekten tartışma konusu.

Hayvan Hakları Federasyonu (HAYTAP) Başkanı Avukat Ahmet Kemal Şenpolat, kediyi öldüren sanık Günaydın’ın sadece ‘mala zarar verme’ suçlamasıyla yargılanmasına tepki gösterdi. Türk hukuk sisteminde sahipli ile sahipsiz hayvan arasında bile ayrım yapılarak farklı cezalar uygulandığını belirten Şenpolat, şunları söyledi: “Sahipsiz hayvan maalesef maddi değeri olmayan bir eşya olarak kabul edilmekte. Sahipli hayvanın değeri ise ‘kıymeti ne kadar ise o oranda tazminat’ olarak ölçülüyor. Sahipli hayvana eziyet eden, ceza kanunu kapsamında mahkemelerde, fatura değeri olan biri olması nedeniyle yargılanabilirken, sahipsiz hayvana eziyet Kabahatler Kanunu kapsamında değerlendirilip mahkemeye bile çıkmıyor. Sahipli hayvana eziyet eden kişi hayvanın eziyet görmesinden değil, sahibinin faturalı malının değer kaybetmesinden dolayı yargılanıyor. Hayvan sahipsiz olsaydı, bu dava dahi açılamayacaktı. İdari para cezası ile geçiştirilecekti.” Mevcut yasalara göre, hayvanın hayvan olmasından dolayı gördüğü eziyetten dava açılamadığının altını çizen avukat Şenpolat, “Bu davanın aslında buna vesile olmasını ve yasa değişikliğinin bir an önce gündeme gelmesini istiyoruz” diye konuştu.²

Değer vermeye belkide hayvanlardan başlanmalı. Hayvanlara değer verildikten sonra utanıp kadınlara da değer verilebiliriz. Sonra bir de bakmışız insan hayatı değerli olmuş. İhmaller sonucu hayatını kaybeden insan sayısı azalmış. Hatta mahkemeler bu ihmalcilere hak ettikleri cezayı bile vermişler.³

Kadınların göz göre göre öldürüldüğü, hayvanların mal sayıldığı bir ülkenin AİHM’den en çok ceza alan ülkeler listesinde üst sıralarda yer alması kimseyi şaşırtmamalı. 687 TL’si olan herkesin kedi öldürme özgürlüğü olan bu ülkeye, daha temel özgürlüklerin de gelmesi dileğiyle.

İnsan hayatının hiçe sayıldığı, kendinden olmayanın değersiz görüldüğü, barışın ve kardeşliğin önemsiz sözcükler, insanın en değersiz şey olduğu ülkede yok olan sen, yok olan ben, yok olan sevgi, yok olan zaman, yok olan insan, yok olan……YAŞAM!”

Kazim Koyuncu

İkinci sırada çevremiz gelir. Belirli yaşa geldikten sonra, aileden çok çevreden etkilenmeye başlarız. İyi bir ailenin yanında iyi bir çevre, kişiyi çok öne atabilir. Tersi de doğrudur. Yanlış bir aileden sonra yanlış çevrede büyümek bir anlamda hayata 2-0 geride başlamak ve bunu toparlayacak donanımlardan da eksik olmak gibidir.

Kişiliğimiz oluştuktan sonra -ki uzmanlar bunun 5-7 yaş arası olduğunu söylüyor- dünyaya bakacak gözlüğümüzü takmış oluruz. Aynı nesneyi yada olayı gören iki kişinin farklı düşünmesinin sebebi farklı gözlüklerle bakmasıdır. Herkes kendine göre temel atar ve binasını bu temele göre inşa eder. Yolun sonunda kimi apartman kimi piramit yapar. Bu tamamen attığımız temele bağlıdır.

Toplumsal hayata entegre olabilmek için ise bütün bu farklılıklarımıza rağmen ortak şeyler gereklidir. Bir şekilde yaşadığımız çevre ile ortak kültüre sahip olmalıyız. Ortaklık azaldığı ölçüde kendimizi yanlız hissetme oranımız artar. Etnik kimlik, mensup olunan din, gelenekler ve görenekler ortak kültürü oluşturur. Bunların içinde en etkili olan da dindir.

Yeterli inanç düzeyine gelindikten sonra bakış açımızı o kadar etkiler ki onsuz herhangi bir şeyi yorumlayamaz, değerlendiremez oluruz. Bu çok olumlu da olabilir olumsuz da. Yanlış anlamaların olmaması gereken bir mecra diyebiliriz din için. Bu kadar fanatikçe savunulan başka bir konu yok zira.“Ne olusan ol yine gel” diyen de, “Allah-u Ekber” diye tekbir getirerek insan yakanlar da aynı kaynağa inanmışlardı. Fakat kaynak aynı olmasına rağmen ortada bir yanlış anlaşılma olmalı ki birbirinden bu kadar alakasız iki sonuç çıkmış.

Nasıl attığımız temel yıllar sonra oluşacak yapının apartman mı, piramit mi yoksa gecekondu mu olacağını belirliyor, din de aynı şekilde kültürü ve gelenekleri belirliyor. Üstelik de bu belirlenmeden etkilenmek için illa çok dindar olmaya da gerek yok. Sağdan soldan, etrafımızdaki insanlardan alışkanlık olarak alıyoruz bunları. Burada asıl sorulması gereken soru ister istemez aldığımız bu tür -alışkanlık, gelenek artık ne derseniz- şeylerin hayatımıza nasıl etki ettiğidir. Eğer etrafımızdan duyduğıumuz her şeye yada belli kişilerin her söylediğine inanıyorsak alışkanlıklarımızın yada hayat görüşümüzün başkalarının elinde olduğunu kabul etmemiz gerekir. Halbuki bütün bir hayatımıza yön verecek şeyleri tesadüflere bırakmamak gerektiğini düşünüyorum.

Meksika’da, Japonya’da ve Türkiye’de doğmuş üç kişiyi ele alalım. Meksikalı ailesi ona öyle öğrettiği için hristiyan, Japonyalı şintoist, Türkiyeli ise müslüman olmuş. Belli yaşa gelince sorgulama yapmayan insanları sırasıyla bu kişilerin yerine koysaydık muhtemelen din değiştirme ihtiyacı hissetmeden mutlu mesut yaşayacaklardı. Bu durumda dinini sorgulamayan bir müslümanın, tamamen tesadüf eseri müslüman olduğunu söylersek çok da yanılmış olmayız.  Halbuki bizim inancımıza göre belli yaşa gelen bütün insanların bir şekilde Tanrı’yı araması beklenir. Bu konu ile ilgili Sinan Yağmur’un Aşkın Gözyaşları-Tebrizli Şems kitabından alıntı yaparsam sanırım daha net anlatmış olurum;

…

-Sen, alimlerin sultanı Baba Veled’in oğlu Mevlana mısın?

Mevlana şaşkınlıkla, karşısında çakmak çakmak gözlerle:

-Benim diye mırıldandı.

-Söyle bana içlerinden hangisi daha büyüktü; ermiş Bayezid-i Bistami mi, yoksa Hz. Muhammed mi?

Mevlana, katırı öne doğru mahmuzladı:

-Nasıl soru bu? Hiç şüphe yok ki Hz. Muhammed büyüktür.

-Peki, Hz. Muhammed daha büyükse neden “Seni bilmem gerektiği gibi bilemedim” dedi de Bayezid “Zafer benimdir! İtibarım ne büyüktür. Çünkü sadece Hak’la doluyum” dedi?

Mevlana kaşlarını çatıp bir süre düşündü. İlk soruya cevabı kendiliğinden vermişti ama bu sefer dikkatlice düşündü:

-Hz. Muhammed hala Allah’ı arıyordu ve bildikleri durmak için ona yeterli gelmiyordu. Bayezid ise Allah’ın içinde kaybolmuştu. O vardığını sandı; ama varmak diye bir şey yoktu.

…

5 vakit namaz kılıp yine de başkalarının arkasından konuşanları, oruç tutmasına rağmen hala yiyecekleri çöpe atan insanları gördükçe gerçek dini yaşamak için sorgulamanın kaçınılmaz olduğuna dair inancım daha da artıyor. Çoğu kişi İslam’ı yaşadığını zannederek yüzyıllardır oluşan gelenekleri yaşıyor. Çok basit bir örnek vermek istiyorum. Ölen insanın ardından “toprağı bol olsun” denmesi tamamen eski Türklere özgü bir gelenektir. Göçebe yaşadıkları için mezarların başında duramıyorlardı. İnançlarına göre ölenler başka bir dünyada dirilecekleri için mezarın içine eşyaları ile gömülürdü. Bunu bilen hırsızlar mezarları açıp eşyaları çalardı. Buna önlem olarak Türkler, mezarın üstüne olabildiğince bolca toprakla örterdi. Bu nedenle de “toprağı bol olsun” sözü gelenek haline gelmiştir. Bugün çoğu kimse bunun İslam’da yeri olduğunu zannetmektedir.

Tanrı bize uymamız birkaç emir vermiş. İnsanlar bunu dallanıp budaklandırmış. Sebebini sorgulamadan kabul ettiğimiz, kaynağı belirsiz bilgileri nesilden nesile aktararak çalma, öldürme ve yalan yere şahitlik etme‘den, gece tırnak kesme, Cuma günü saç kesme ömrün kısalır‘a gelmişiz. Bu konuyla ilgili Atatürk’ün bir görüşüne yer vermek istiyorum:

DİN VARDIR VE LAZIMDIR. TEMELİ ÇOK SAĞLAM BİR DİNİMİZ VAR. MALZEMESİ İYİ, FAKAT BİNA, UZUN ASIRLARDIR İHMALE UĞRAMIŞ. HARÇLAR DÖKÜLDÜKÇE, YENİ HARÇ YAPIP BİNAYI TAKVİYE ETMEK LÜZUMU HİSSEDİLMEMİŞ. AKSİNE OLARAK, BİR ÇOK YABANCI UNSUR, (TEFSİRLER, HURAFELER) BİNAYI DAHA FAZLA HIRPALAMIŞ. BUGÜN BU BİNAYA DOKUNULAMAZ, TAMİR DE EDİLMEZ. ANCAK ZAMANLA ÇATLAKLAR DERİNLEŞECEK VE SAĞLAM TEMELLER ÜSTÜNDE YENİ BİR BİNA KURMAK LÜZUMU HASIL OLACAKTIR. 

Yeni bir bina kurmak lüzumu ayrı bir tartışma konusudur ama binada belirli çatlaklar olduğuna kesinlikle katılıyorum. Bu çatlakların onarılması, gerçekle hurafeyi ayırmak herkesin kendi yapabileceği bir şey. Fakat nedense çoğu kişide bu tarz şeylerin-sorgulama, araştırma- günah olduğuna yönelik inanış var. “En iyisi hocaya sormaktır, hoca her şeyi bilir.” düşüncesi giderek “Hocadan başka hiç kimse hiç bir şey bilemez.” düşüncesine dönüşmüş. Bu durumda insanlar din dediğimiz kavramı hiçbir zaman arada perde olmadan şeffaf haliyle görememişler. Aradaki perdenin özelliklerine göre her insanın dinden anladığı değişmiş. Şansımıza iyi perdeler çıkınca Mevlana’lar yetişmiş, kötü perdeler çıkınca da yobazlar türemiş.

Daha önce gitmediğiniz bir adrese gidecekseniz elinizdeki adresin hemen hemen doğru olması gerekir. Yanlışlıkla solundan değilde sağından gideceğiniz bir yol ayrımı -kalan diğer adımları doğru atsanız bile- sizi hedefinizden o kadar uzaklaştırır ki,  ne yaptığınmız küçük yanlışın önemi kalır ne de ne kadar küçük bir farkla ıskaladığınızın. Bu nedenle hayattaki birkaç önemli yol ayrımından biri olan dine bakışı olabildiğince mantık süzgecinden geçirmeyi öneririm.

Bu yazı hoşunuza gittiyse Hangi Dini Yaşıyoruz? yazısını da okuyabilirsiniz.

Mladiç Hollandalı komutanlarla güvenli bölgenin boşaltılmasını kutlarken.

11 Temmuz, hafızalardan hiç silinmeyecek olan Srebrenitsa katliamının yıldönümüdür. Aynı zamanda da bütün insanlık için utanç günüdür. İnsanlığın yaşanmış bütün soykırımlardan sonra hala ders almadığının kanıtıdır. 1995 yılı gibi yakın bir zamanda, bütün dünyanın gözü önünde, Avrupa’nın göbeğinde en az 8300 kişi katledilmiştir. Üstelik de dünyanın güvenliğinden sorumlu bir örgüt olan Birleşmiş Milletler’in koruması altındayken.

Soykırımı yapanlar en ilkel duygularla hareket ediyorlardı. Onlara göre bütün müslümanlar Türktü ve Türklerden intikam alınmalıydı. Bunu katliamdan hemen sonra Mladiç’in açıklamalarından rahatlıkla anlayabiliyoruz:

İşte Sırp şehri Srebrenica’dayız. Büyük bir Sırp bayramı arefesinde iken bu şehri Sırp milletine armağan ediyoruz. Nihayet, bu toprakta Türkler’den intikamımızı aldık

Hala “barbar Türk” figürü ile yaşayan bu insanlar bütün dünyaya barbarlık nasıl olurmuş öğrettiler. Çok üzücü olan şey ise bunları yapanların hala Sırplar’ın %40′ı tarafından “kahraman” olarak görülmesi. [ayrıntılar için] Benim düşünce yapıma göre soykırım yaptığı ayan beyan ortada olan insanları kahraman olarak görmek soykırım yapmaktan farksızdır. Bu kadar insanın nefretle dolması-başka türlü bu katliamı savunmaları mümkün değil çünkü- da korkunç bir şeydir.

Kendini medeniyetin beşiği, uygarlığın lideri sanan batı dünyası da şapkasını önüne koyup düşünmelidir. Avrupanın orta yerinde göz göre göre binlerce insan öldürülmüş, lafa gelince herkese medeniyet, insan hakları dersi veren batı dünyası soykırımı seyretmiştir. [ayrıntılar için] Hatta Hollandalı askerler göz göre göre soykırıma seyirci kalmıştır. Korunacağı vaadiyle silahları alınan binlerce insan, Mladiç’in önüne kurbanlık koyun gibi serilmiştir.

Güvenli bölgeden çekilen ve Mladiç’in binlerce masum insanı öldürmesine sebep olan Hollandalı komutan da Mladiç kadar suçludur. Fakat bırakın Hollandalı askerlerin de yargılanmasını, dalga geçer gibi bir de ödül verdiler. Haklıların güçlü değil de, güçlülerin haklı olduğu bir dünyada yaşadığımızı zaten biliyoruz. Ama bütün bunların üstüne bir de insanlık dersi vermeye kalkmaları gerçekten sabırları zorluyor.

Srebzetinsa katliamının bütün dünya tarafından iyice anlaşıldığı, insanların artık herhangi bir dine inandıkları için, herhangi bir millete mensub olduğu için öldürülmediği bir dünya dileğiyle.

*Daha sonra, çok sonra, iyice geç kalındıktan sonra Hollanda hükümeti soykırımda suçu olduklarını itiraf etmiştir.